Piękno w nadwadze zaklęte

Rysunek Iacomo znamy w kopii wykonanej przez Leonarda, panowie byli przyjaciółmi. Przedstawiony człowiek został wpisany w kwadrat i okrąg, zgodnie z ideą Witruwiusza, ale chyba nie dość szczęśliwie, gdyż promienie wyznaczające środek okręgu spotykają się powyżej pępka. Jednak to ten rysunek był inspiracją dla Leonarda, którzy dopracował swoją wersję i zaproponował rozwiązanie bardziej przekonujące.

Nieudany jest także rysunek Cesarino, który co prawda wpisał postać w okrąg i kwadrat, promienie zbiegają się w jej pępku, ale mężczyzna ma ogromne dłonie i stopy, bo tylko tak udało się artyście osiągnąć wyznaczony cel. Gdyby przedstawiona postać pochodziła z Podola, wiedzielibyśmy skąd powiedzenie „ma stopę jak podolski złodziej”.

Leonardo znalazł wyjście z problemu. Zaproponował rozwiązanie, w którym mężczyzna wpisany w kwadrat stoi ze złączonymi stopami, jego ręce, dotykające boków figury, rozłożone są poziomo. Inaczej stoi postać wpisana w okrąg: ma uniesione ręce, dotykając go najdłuższymi palcami dłoni – środkowymi. Stoi w rozkroku, stopy wspierając na okręgu. Propozycja da Vinci jest dynamiczna: człowiek może być wpisany w kwadrat lub w koło, ale musi zmienić pozycję. Przy okazji zmienia się środek postaci. W kwadracie przekątne przecinają się w miejscu genitaliów, w kole – promienie zbiegają się w pępku. Dzięki takiemu rozwiązaniu proporcje człowieka pozostały naturalne. Nie ma tu sytuacji podobnej do tej z ilustracji naszego „złodzieja podolskiego”. Człowiek wpisany w figury geometryczne musi być oczywiście człowiekiem idealnym. Ma wzrost równy zasięgowi jego rozłożonych rąk, licząc od koniuszków palców, co odpowiada z kolei długości 8 dłoni, 8 twarzy i 6 stóp. Statystyczne badania, prowadzone w XIX wieku, potwierdziły te proporcje w mężczyzn europejskich. Zresztą każdy może sprawdzić, czy jest idealnym człowiekiem witruwiańskim, symbolem wyidealizowanego piękna. Jeśli nie – to też ładnie.

Mężczyzna na rysunku da Vinci dotyka głową do górnego boku kwadratu. Jedna z koncepcji mówi, że widzimy tu autoportret Leonarda. Jeśli tak, malarz musiał być człowiekiem gniewnym i groźnym, czego dowodzi wyraz twarzy. Postać ma także zaznaczoną muskulaturę, jest pozbawiona zbędnej tkanki. Widocznie człowiekiem idealnym mógł być tylko mężczyzna. Inaczej bowiem Leonardo widział kobiety. Spójrzmy na jego „Ledę z łabędziem” czy chociażby Monę Lizę. Panie nie są muskularne, raczej pulchne, a więc ideał człowieka witruwiańskiego nie zakładał równości.

Leonardo nie miał ambicji naukowych, zresztą – co to miałoby znaczyć w jego czasach. Był ciekawy świata, projektował urządzenia, często zabawki, by sprawić radość możnym zleceniodawcom. W jednym z pism zauważył, że „słońce się nie porusza”, a było to prawie 40 lat przed prezentacją teorii Mikołaja Kopernika papieżowi Klemensowi VII i 50 lat przed publikacją „De revolutionibus orbium coelestium”.

Leonardo analizował proporcje ciała człowieka nie z powodów naukowych, ale dla wiedzy, której potrzebował w realizacji swoich ambicji malarskich. Chciał sprofesjonalizować warsztat malarza, by z rzemieślnika, takiego jak bednarz, kołodziej, cieśla, którym w jego czasach był on i jego koledzy malarze, stać się artystą. Chciał, by malarstwo traktowano nie jak pracę fizyczną, ale jak sztuki wyzwolone: logikę, retorykę, geometrię, muzykę, astronomię. Chciał uznania i wysokiej pozycji społecznej.

Nie tylko kwadrat i okrąg miały wyznaczać proporcje człowieka. W tym samym czasie, co Leonardo, swoją propozycję stworzył Heinrich Cornelius Agrippa, który wpisał postać mężczyzny w pentagram. Co prawda jemu bardziej od człowieka idealnego zależało na człowieku magicznym. Najstarszy znak pentagramu odnaleziono w Babilonii, później zawsze miał wymiar boski. Pierwsi chrześcijanie używali tego znaku do przedstawienia pięciu ran Chrystusa, czasem oznaczał gwiazdę betlejemską. Trudno powiedzieć, co poszło nie tak, ale w czasach inkwizycji pentagram był uważany za symbol diabła czy wręcz synonim czci szatana. Sam znak nazywano „stopą wiedźmy”. Nic więc dziwnego, że propozycja niemieckiego okultysty i astrologa nie znalazła uznania.