20 tysięcy złotych za głowę

Bernard Bellotto namalował dwie wersje „Elekcji”. Pierwszą podarował marszałkowi koronnemu Franciszkowi Rzewuskiemu; teraz znajduje się w Muzeum Narodowym w Poznaniu. Druga, którą oglądamy, namalował dwa lata później. Płótno najpierw było prezentowane na Zamku Królewskim w Warszawie, później, po powstaniu listopadowym, udało się w nieplanowaną, prawie stuletnią podróż do Rosji, skąd wróciło dopiero po Cudzie nad Wisłą.

Obraz miał ogromne znaczenie dla Stanisława Augusta Poniatowskiego. Król przez część szlachty był oskarżony o uzurpację, o zdobycie korony przy wsparciu wojsk kochanki, o uleganie modom z Zachodu, o zagrażanie prawom i wolnościom szlacheckim. Na tę niechęć sam sobie zapracował. Koronował się w Warszawie, a nie jak chciała tradycja – w Krakowie. Nie założył podczas koronacji stroju polskiego, do czego był usilnie namawiany przez otoczenie, wystąpił w ubraniu na modłę zachodnią. August II na portrecie koronacyjnym występuje w zbroi, August III w stroju polskim. Jakże inaczej postąpiła nawet Katarzyna II, która po zamordowaniu swojego męża cara Piotra III ogłosiła się władcą i koronowała w Moskwie, nie uchybiając nawet najdrobniejszym zasadom, czym zyskała duże poparcie.

Poniatowskiemu obraz więc był niezmiernie potrzebny i miał wymiar propagandowy. Gdy odwiedzający, czekając na spotkanie z królem, oglądali płótno w „poczekalni”, widzieli dowód, że elekcja odbyła się naprawdę, że Stanisław Poniatowski został wybrany przez szlachtę, że wybór został rozgłoszony wystrzałem armatnim, a więc że jest królem prawdziwym. 

A co my widzimy? Obraz jest nie tylko zapisem ostatnie elekcji w Polsce, ale zapisano na nim jej przebieg, od zbierania głosów po wystrzał armatni ogłaszający wybór i na wiwat.

Zastanawiające są wzgórza na horyzoncie. Nie wiem, co to może być za wzniesienie z lewej strony. Dzisiaj ten teren nazywa się Radiowo – przed wojną uruchomiono tam Transatlantycką Centralę Radiotelegraficzną. Wcześniej musiało być jakieś wzniesienie, bo obszar ten nazywał się Gać Górcowska, a dzisiaj w tym kierunku biegnie ulica Górczewska. No chyba, że Bellotto miał zdolności profetyczne, a to wzgórze to nic innego, jak dzisiejsza, wciąż rosnąca góra śmieci czyli wysypisko i kompostownia Radiowo.

Z drugiej strony płótna, na wschodzie, widzimy wzniesienie, które nazywano Marie Mont – Wzgórze Marii, a dzisiaj Marymont. To tam król Jan III Sobieski zbudował pałac, król August II Mocny zwierzyniec, a car Mikołaj I, jak to Moskal, zburzył wszystko i wybudował cytadelę. W zasięgu jej armat było całe Nowe i Stare Miasto, by mógł Polaczków trzymać w szachu. 

Oglądajmy. Powinniśmy zacząć od króla, ale na obrazie go nie ma. Zgodnie z tradycją wybierany nie mógł uczestniczyć w elekcji. Widzimy natomiast na pierwszym planie czarnego konia w pysznym rzędzie, bez jeźdźca. To koń królewski, trzymany przez koniuszego. Symboliczna obecność króla w czasie wyborów, a raczej zapowiedź, że w tym oto  siodle siądzie król, wybrany przez zgromadzonych, zgodnie z prawami Rzeczpospolitej.

Spójrzmy na środek płótna. Nie, najpierw wyjaśnić trzeba, gdzie jesteśmy. Otóż w tym miejscu odbywało się tak zwane koło rycerskie czyli spotkanie okolicznej szlachty pod gołym niebem i pod bronią. Do dzisiaj ta część miasta nazywa się Kołem.

Przy południowej stronie placu koła rycerskiego stoi tak zwana Szopa Senatorska, postawiona tymczasowo dla najważniejszych uczestników elekcji. Na środku placu, na dywanie, ustawiono tron, by wszystkim przypominać, że w Rzeczpospolitej trwa bezkrólewie, i w jakim celu tu się spotkali. Możliwe, że zasiadał na nim Iterrex, czyli kierujący wyborem króla Prymas. Wokół placu ustawili się elektorzy, reprezentujący poszczególne województwa Rzeczpospolitej. O ich przynależności mówią barwy i unoszące się nad głowami chorągwie. Szacuje się, że panów szlachty było około 25 tysięcy, około 6 tysięcy elektorów złożyło podpisy pod kandydaturą Poniatowskiego. To od nich wraca prymas i arcybiskup gnieźnieński Władysław Aleksander Łubieński, którego widzimy na lewo od królewskiego konia, w powozie pod baldachimem. Jest też interrexem czyli głową państwa w czasie bezkrólewia. Prymas objeżdżał koło, pytając elektorów, czy zgadzają się na kandydaturę Stanisława Augusta Poniatowskiego.

Gdy Łubieński przyjeżdża z potwierdzeniem, że elektorzy wybierają Stanisława Poniatowskiego na króla Polski, rozbrzmiewa wystrzał z armat. Widać je przy lewej krawędzi obrazu, u góry. Panowie bracia cieszą się, czego dowodem są wyrzucone w powietrze czapki, widoczne na tle Szopy Senatorskiej. Wystrzały armatnie „już król” usłyszał podczas wieczerzy z kuzynką Elżbietą Czartoryską w jej pałacu przy Krakowskim Przedmieściu. „Jesteś królem!” – wykrzyknęła podobno i rzuciła się do całowania.

Na zachód od biskupa, na białym koniu siedzi Adam Kazimierz Czartoryski., trzyma w dłoni wysoki krucyfiks – oznakę prymasowskiego urzędu. To on miał być królem, jego familia Czartoryskich uważał za kandydata głównego, chociaż – trzeba przyznać –  trochę się opierał. Ta dlatego jego ojciec, podczas koronacji Poniatowskiego, rzekł do niego: „Popatrz, durniu, jak mu dobrze w koronie! Mogłeś ją mieć, nie chciałeś – teraz przepadło!”.

Przyjrzyjmy się orderom. Bracia szlachta lubili je. Patrząc od lewej strony płótna pierwszym „zaorderowanym” jest ksiądz. Sądząc po czerwonej wstążce z białym może to być Order św. Stanisława. Kolejni kłują w oczy tych, co nie mają, Orderami Orła Białego. Stał się on szczególnie „modny” po tym, jak król August III rozdał ich około 350. Możliwe, że wzbogacił się na tym jego minister Henryk Brühl, który order warty 60 złotych sprzedawał za 10 tysięcy złotych. Biznes równie dobry jak z respiratorami. Prymas Łubieński dźwiga prawdopodobnie Gwiazdę Orderu Orła Białego w wersji z pierwszej połowy XVIII wieku. Jego marszałek dworu, kasztelan łęczycki, którego widzimy obok z wielką lagą – znakiem dowódcy, jest przepasany błękitną szarfą z przypiętym na dole Orderem Orła Białego. Spójrzmy w prawo: dwóch szlachciców na koniach, również przepasanych błękitnymi szarfami, szczyci się, że mieli po 10 tys. do wydania. To Jan Sylwester Sosnowski (na czerwono) i Józef Antonii Podoski ( na zielono), obaj zagorzali zwolennicy Familii Czartoryskich i kandydatury Stanisława Poniatowskiego. Pierwszy zasłynął dodatkowo tym, że Tadeuszowi Kościuszce, który zabiegał o rękę jego córki powiedział, iż „synogarlice nie są dla wróbli”, co miało oznaczać, żeby chudopachołek dał sobie spokój. Kościuszko wyjechał do Ameryki i, wkurzony, wykończył Brytyjczyków, a teraz mamy Trumpa. Możliwe, że historia potoczyłaby się inaczej, gdyby dostał synogarlicę.

Może się wydawać, że trochę lekceważymy sobie wagę Orderu Orła Białego. To błędny wniosek. Lekceważymy sobie ten order z tamtego czasu nie trochę, a całkowicie. Była to błyskotka, popisywano się, nie kryły się za jego otrzymaniem żadne zasługi. Koligacje, wpływy polityczne – tak, zasługi – nie. Lubiła nim nagradzać też Katarzyna II, gdy nie chciała dać komuś, kogo uważała za łajdaka orderu własnego, carskiego. Znana też jest anegdota, gdy król Stanisław August Poniatowski dekorował tym orderem szlachcica, o którym powszechnie było wiadomo, że jest na bakier z uczciwością:

• Wręczając waści order proszę o jedną przysługę.
• Wykonam ją solennie! – odparł odznaczony.
• Otóż zdejm pan ten order, gdy będziesz wieszany…! – zakończył monarcha.